12. febrúar - 13. mars 2011  

Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands - Libia Castro og Ólafur Ólafsson

Sýning þar sem myndbandsverk Libiu Castro og Ólafs Ólafssonar Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands  skipar meginsess. Verkið er unnið í samstarfi við tónskáldið Karólínu Eiríksdóttur og byggir á samnefndum tónlistar- og myndlistargjörningi sem fluttur var í Hafnarborg laugardaginn 12. febrúar. Myndbandsverkið, sem er upptaka frá flutningi verksins í sjónvarpsal verður sýnd í Hafnarborg til 13. mars auk þess mun Sjónvarpið flytja verkið miðvikudaginn 16 og sunnudaginn 20 febrúar. Sýningastjóri er Hanna Styrmisdóttir. Hægt er að lesa Stjórnarskrá íslenska lýðveldisins hér og nánar um listamennina http://www.libia-olafur.com



Upphaf verksins má rekja til ársins 2007 er þau fengu til liðs við sig Karólínu Eiríksdóttur tónskáld og fóru þess á leit við hana að hún semdi tónverk við 81 grein stjórnarskrár Íslands. Jafnframt leituðu þau eftir samstarfi við Sjónvarpið um mitt síðasta ár um upptöku og útsendingu verksins. Verkið vekur spurningar um form og  hugtök á vettvangi myndlistar annars vegar og samstarf, mörk og blöndun listmiðla hins vegar. Sem heild rannsakar það ólík rými og merkingu þeirra í samfélagi okkar, um leið og það er innlegg í þá umræðu sem fram fer í þjóðfélaginu um stjórnarskrána sem undirstöðu þess. Þjóðin fær hér tækifæri til að kynna sér innihald þessa umdeilda skjals með gleraugum listarinnar, en einnig að velta fyrir sér formrænum og hugmyndalegum möguleikum listarinnar með gleraugum grunnlagasetningar samfélagsins. Þannig verður þjóðin þátttakandi fremur en áhorfandi í verki sem teygir sig út fyrir hinn hefðbundna vettvang listarinnar, ekki einungis í efnistökum, heldur einnig og ekki síst, í framkvæmd og framsetningu.

Eftir að ákveðið var að taka verkið til sýningar í Hafnarborg var tímasetning stjórnlagaþings fastsett og ákváðu listamenn og aðstandendur sýningarinnar að tengja hana við setningu stjórnlagaþings um miðjan febrúar. Þó aðstæður séu nú breyttar er verkið eftir sem áður, og jafnvel enn frekar, mikilvægt innlegg í umræðuna um eðli og inntak núverandi stjórnarskrár. Verkið var fyrst flutt á Akureyri árið 2008 þegar þetta grundvallarskjal samfélagsins var ekki í sömu eldlínu og nú er, en var listamönnunum þá þegar efniviður í þeirri viðleitni að afhjúpa og velta upp spurningum um innviði eða burðarvirki samfélagsins.


Tónlist Karólínu við þurran lagatexta stjórnarskrárinnar er einstök og hlaut tilnefningu til hinna íslensku tónlistarverðlauna árið 2008. Heimasíða Karólínu er kontra.org. Verkið er flutt af kammerkórnum Hymnodiu undir stjórn Eyþórs Inga Jónssonar ásamt einsöngvurunum Ingibjörgu Guðjónsdóttur sópran og Bergþóri Pálssyni baritón, Tinnu Þorsteinsdóttur píanóleikara og Gunnlaugi Torfa Stefánssyni kontrabassaleikara.


Libia Castro  og Ólafur Ólafsson hafa starfað saman frá árinu 1997 og eru þekkt fyrir verk sem einkennast af opnum og gagnrýnum vinnubrögðum  þar sem listamennirnir takast á við spurningar úr samtímanum, greina þær og setja fram í listrænni útfærslu. Þau fást einkum við þær breytingar sem orðið hafa á samfélögum í kjölfar vaxandi alþjóðavæðingar og menningarlegrar blöndunar, og þau flóknu tengsl sem af þessu spretta. Þau vinna ætíð saman og eru sem slík alltaf utanaðkomandi á einhvern hátt – Ólafur frá Hafnarfirði en Libia frá Madrid á Spáni. Þau hafa tekið þátt í fjölda sýninga og unnið verk í tengslum við virta sýningarstaði víða um heim m.a. Evróputvíæringinn Manifesta 7 árið 2008. Þau hafa verið valin til að vera fulltrúar Íslands á Tvíæringnum í Feneyjum 2011.


Karólína Eiríksdóttir hefur samið tónsmíðar af ýmsum toga, þar á meðal óperur, hljómsveitarverk, einleikskonserta, kammer- og einleiksverk, sönglagaflokka, kórtónlist og tölvutónlist. Af nýlegum verkum má nefna óperuna Skuggaleik, Konsert fyrir tvær flautur og hljómsveit, , tónlist við myndverk Ólafs og Libiu, Caregivers, Sýsl á víxl fyrir píanó og marimbu og Tríó samið í tilefni afmælis Tríós Reykjavíkur og frumflutt í Hafnarborg síðastliðið vor.

                                           --------------------------------------------



Smíðavirkið afhjúpað
Texti sýningarstjóra



Orð eru til alls fyrst. Grunnlög þjóða skilgreina valdið til að stýra þeim; hvar það liggur, hver fer með það og hvað takmarkar það. Misjafnlega mörg orð eru höfð um þessi atriði. Stjórnarskrá Indlands telur 444 greinar og rúm 117.000 orð. Hún er jafnframt lengst í heimi og ekki árennilegt plagg þó að innganginn sé auðvelt að leggja á minnið.
Bandaríkjamenn komast af með stystu stjórnarskrána, 7 greinar og 4400 orð, og miðla henni með öllum tiltækum ráðum til almennings í landinu, allt frá leikskólaaldri. Það er meðal annars  búið að rappa hana og þrátt fyrir töluverða samþjöppun í því formi tekst ágætlega að koma aðalatriðunum til skila.

Grunnlög eru æðstu lög landsins, smíðavirkið sem allt annað byggir á. Í lýðræðisríkjum er hugmyndin sú að þau séu nægilega sveigjanleg til að geta vaxið með samfélaginu sem þau þjóna. Það þarf að vera hægt að breyta þeim en það má hvorki vera of erfitt né of auðvelt. Þau eru ‘lifandi skjal, nokkurs konar gagnvirkt smíðavirki sem við mótum og sem mótar okkur.


Stjórnarskrár eru gjarnan skrifaðar eða þeim breytt á umbrotatímum, við lok styrjalda og byltinga, við stofnun sjálfstæðra ríkja og þegar samfélag hefur tekið slíkum stakkaskiptum af öðrum sökum að stökkbreytingar er þörf. Úr þeim má lesa margt annað en lagabókstafinn. Dæmi um það eru stjórnarskrá Japans sem er skrifuð eftir lok heimsstyrjaldarinnar síðari, hin mexíkóska frá 1917 sem varð til í miðri blóðugri byltingu og hin norska frá 1814, elsta stjórnarskráin sem enn er í gildi í Evrópu og þótti byltingarkennd þegar hún var skrifuð eftir fall Napóleons. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er sprottin úr sama jarðvegi gríðarlegra samfélagslegra umbrota í Evrópu á 19. öld. Að stofni til er hún Stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands sem Kristján IX Danakóngur færði þjóðinni árið 1874, eftir 25 ára baráttu frá því að þingbundin konungsstjórn var samþykkt í Danmörku 1849. Frá lýðveldisstofnun hefur henni verið breytt 7 sinnum, þó að hún hafi ekki enn verið tekin til þeirrar gagngeru endurskoðunar sem stefnt var að þá.


Libia Castro & Ólafur Ólafsson tóku fyrst að velta fyrir sér íslensku stjórnarskránni sem viðfangsefni árið 2007. Það má líta á það sem eðlilegt framhald af verkinu Ó, heilaga tímanna þúsund! (2005-2006) þar sem söngvari stendur á markaðstorgi og syngur endurskoðaða (afbyggða) útgáfu af íslenska þjóðsöngnum. Það má einnig líta á það sem eðlilegt framhald af verkum þeirra almennt; staðfastri viðleitni þeirra til að fara út fyrir hefðbundin, fagurfræðileg viðmið og leita nýrra leiða til að rannsaka og hreyfa við samfélaginu sem þau eru hluti af. Þau skilgreina verk sín meðal annars sem samfélagslega skúlptúra og vísa þar til hugmynda Josephs Beuys (1921-1986) sem taldi að hinn endanlegi tilgangur listarinnar væri lýðræðisvæðing samfélagsins. Snar þáttur í þeim róttæku hugmyndum var umbreyting hins hefðbundna áhorfanda í þátttakanda.

Síðla árs 2007 fóru Libia & Ólafur þess á leit við Karólínu Eiríksdóttur að hún semdi tónverk þar sem allar greinar stjórnarskrárinnar væru sungnar. Afraksturinn er verk í eins konar kantötuformi þar sem skiptast á einsöngskaflar og kórkaflar. Í stað hefðbundinna, lýrískra söngtexta sem veita gjarnan innblástur við tónsmíðina, kemur hinn þurri og lítt stemmningsgefandi lagatexti. Það gaf Karólínu þó einmitt fjálsari hendur hvað varðar stíl og tónsmíðaðferðir. Blæbrigði tónlistarinnar undirstrika lagatextann með þeim hætti að það er óhjákvæmilegt að velta merkingu hans fyrir sér, jafnt hinni bókstaflegu merkingu textans, sem hinni táknrænu merkingu stjórnarskrárinnar sem slíkrar. Hin margbrotna og lagskipta umgjörð sem Libia & Ólafur hafa skapað verkinu beinir sjónum að þungamiðju þess sem heildar; endurtekinni afhjúpun smíðavirkisins. Litríkir búningar flytjenda endurspegla hin þrívíðu blæbrigði tónlistarinnar sem líkist einna helst hljóðrænni höggmynd á köflum, en vekja einnig upp mynd af hirðfíflum fyrri tíma, þeim sem höfðu það hlutverk á hendi að veita konungum aðhald. Búningar af þessu tagi hafa reyndar áður komið við sögu í verkum Libiu & Ólafs. Að stofni til eru þeir hversdagslegur, fjöldaframleiddur fatnaður sem búið er að bæta með öllu tiltæku efni. Flytjendur verksins koma þannig fram sem almenningur, þjóðin sem er fjarverandi í texta stjórnarskrárinnar, en einnig sem hirðfíflið sem eitt kemst upp með að gagnrýna valdið. Leikurinn, fíflagangurinn, er gagnrýnið afl og ríkur þáttur í skapandi hugsun.

Verkið er tekið upp í strípuðum sjónvarpssal. Engin sviðsmynd er til staðar eða leikmunir aðrir en tæki og tól myndversins; ljósabúnaður, upptökuvélar, sjónvarpsskjáir og snúrur, að ógleymdum tökumönnum, sviðsmanni, listamönnum, flytjendum, tónskáldi, stjórnanda upptöku, skriftu, sýningarstjóra, hljóðmanni, förðunarfræðingi og öllum hinum sem duttu inn og út úr myndverinu þennan dag. Við erum öll leikmunir, þátttakendur í afhjúpun smíðavirkisins í hinum samfélagslega skúlptúr.


Textinn, tónverkið, flytjendurnir, búningarnir, myndverið. Sjötta lagið er upptakan sjálf. Hún gerir smíðavirkið sýnilegt, staldrar við það á óvæntum stöðum og óvenjulega lengi á köflum, svolítið eins og augað gerir, frekar en upptökuvél í höndum fagmanns. Aftur skapast samhljómur á milli hrynjandinnar í hinum sjónrænu þáttum verksins og tónverkinu; það er líkt og verkið sé sífellt að rannsaka innviði sína sömu gagnrýnu og gráglettnu augunum og listamennirnir beina að viðfangsefni sínu. Þau leita að mótsögnum, misfellum, óvæntum samlíkingum og opinberunum sem gætu hreyft við okkur og fengið okkur til að staldra við og endurskoða það sem við lítum á sem sjálfsagðan hlut. Til að ná þessu markmiði þarf að brjóta nokkrar reglur en þær eru brotnar á agaðan hátt.

Nokkrum mínútum eftir að upptöku er lokið, kem ég aftur inn í myndverið. Þar er nú komin upp sviðsmynd sem byggir á hinum hefðbundnu og viðurkenndu reglum leikmyndagerðar, og myndlistar fyrri alda: Trompe l’oeil. Hlaðnir múrsteinsveggir á hjólum hylja svarthol myndversins og sviðsmyndahönnuðurinn er í óða önn að fela snúrur og annan búnað á bakvið smíðavirkið.



Hanna Styrmisdóttir , sýningastjóri