Brot úr náttúrunni – Eiríkur Smith abstraktverk 1957 – 1963

Sett hefur upp önnur sýning í sýningaröð Hafnarborgar á verkum Eiríks Smith. Listmálarinn Eiríkur Smith (f. 1925) á að baki langan og farsælan feril. Hafnarborg varðveitir fjölda verka eftir Eirík Smith en árið 1990 gaf hann safninu hátt á fjórða hundrað verka eftir sig, olíumálverk, vatnslitamyndir og teikningar. Sýningin Formlegt aðhald var fyrri sýningin í röðinni og hægt er að lesa nánar um hana hér.


Brot úr náttúrunni - Eiríkur Smith abstraktverk 1957 – 1963

Listmálarinn Eiríkur Smith (f. 1925) á að baki langan og farsælan feril. Á síðari árum er hann einkum þekktur fyrir málverk þar sem maðurinn er gjarnan í forgrunni en landið og mannanna verk mynda magnþrungna umgjörð. Á þessum langa ferli hefur list Eiríks tekið miklum breytingum bæði í takt við tíðarandann en einnig vegna þess að listamaðurinn hefur gert upp við sig að hann vilji hverfa frá ákveðinni myndgerð og kanna nýjar slóðir. Á sýningunni Brot úr náttúrunni eru verk frá 1957 – 1963 þar sem listamaðurinn sækir innblástur í form náttúrunnar. Drifkraftur verkanna verður tilfinningaleg glíma við form og liti landsins. Litaskali verkanna er fremur einfaldur þar sem bjartir litir skína úr margslungnum en myrkum flötum. Nöfn verkanna gefa til kynna að hann sækir fremur til dramatískrar náttúruupplifunar en sólríkra sumardaga.

Flest verkanna á sýningunni eru úr safneign Hafnarborgar en safnið varðveitir fjölda verka sem Eiríkur færði því að gjöf árið 1990. Þar er að finna málverk, vatnslitamyndir og teikningar sem spanna allan feril listamannsins. Nýlega bætti hann málverkinu Gljúfrabúar frá 1961 við safnkostinn og er það á sýningunni. Hún er önnur í röð sýninga sem fyrirhugaðar eru í Hafnarborg á næstu árum og kynna margbreyttan feril Eiríks. Ferill hans greinist í tímabil sem eru innbyrðis ólík um leið og þau eru hvert um sig mikilvægt innlegg í íslenska listasögu. Fyrsta sýningin bar yfirskriftina Formlegt aðhald og var opnuð vorið 2010. Á henni voru verk frá fyrstu árunum eftir að Eiríkur sneri heim frá námi í Kaupmannahöfn og París, síðari hluta árs 1951. Þá var mikill umbrotatími í íslenskri myndlist og var hann þátttakandi í þeirri formbyltingu sem var að eiga sér stað undir merkjum geómetrískrar abstraktlistar, strangflatarlistar. Árið 1957 urðu þáttaskil í list Eiríks þegar hann sagði skilið strangflatarlistina og brenndi nokkurn hluta verkanna ásamt eldri verkum í malagryfju í Hafnarfirði. Meðvitund um náttúruna og umhverfið sótti á Eirík. Hann hvarf frá hinni ströngu myndgerð þar sem myndflöturinn lýtur eigin lögmálum og sækir ekki útfyrir eigin form og liti til þessa að gera verk sem sækja innblástur til náttúrunnar.

Eiríkur var áfram trúr abstraktmálverkinu en brotakenndar myndir náttúrunnar tóku að birtast á myndfletinum líkt og listamaðurinn kafaði niður í svörðinn og skoðaði eigindir landsins. Eiríkur rýnir í svörðinn um leið og hann fléttar inn í verkin hugleiðingar sínar um birtuna, vindinn og hringrás náttúrunnar eins og hann segir í viðtali við Aðalstein Ingólfsson sem birtist í bók sem út kom á vegum Listasafns ASÍ og Lögbergs árið 1982. Verk af þeirri gerð sem fyrir augu ber á þessari sýningu voru fyrst sýnd árið 1957. Þá notaði Eiríkur iðnaðarlakk og vann oft á tréplötur. Þegar leið á tímabilið sneri hann sér aftur að því að vinna með olíu á striga þannig að áferð og pensilskrift urðu hlutar verkanna. Hann hélt nokkrar sýningar á þessu árum en árið 1961 hélt hann sýningu í Listamannaskálanum sem vakti nokkra athygli og hlaut góða dóma. Eiríkur vann samhliða myndlistinni sem prentmyndasmiður. Á þessu tímabili kynntist hann verkum breskra og bandarískra abstrakmálar sem höfðu áhrif á þróun myndheims Eiríks í átt að æ tjáningarríkari verkum. Árið 1964 urðu önnur straumhvörf í myndgerð hans og verður þeim verkum gerð skil á næstu sýningu.    

Eiríkur býr og starfar í Hafnarfirði. Í tilefni 100 ára afmælis Hafnarfjarðar árið 2008 var hann gerður að heiðurslistamanni bæjarins og af því tilefni vann Aðalsteinn Ingólfsson listfræðingur greiningu á verkum Eiríks í safneign Hafnarborgar. Flest helstu söfn landsins eiga verk eftir hann auk þess sem þau eru víða sýnileg í fyrirtækjum og inni á einkaheimilum.

Sýningarstjóri er Ólöf K. Sigurðardóttir forstöðumaður Hafnarborgar, aðstoðarsýningarstjóri er Heiðar Kári Rannversson. Safnasjóður styrkir sýninguna og rannsókn safnsins á verkum og heimildasafni Eiríks Smith.

Texti eftir Ólöfu K. Sigurðardóttur.

Ferill listamannsins árin 1957 – 1963



1957:
Um vorið, eftir að Eiríkur er fluttur inn í húsið sitt við Stekkjarkinn í Hafnarfirði sem hann byrjaði að byggja árið 1955, leggur hann eld að fjölda æskuverka og geómetrískra mynda í malargryfju í grenndinni. Sjálfur segir Eiríkur um þetta dramatíska uppgjör við fortíðina; „mér hefur verið álasað fyrir þetta uppátæki, en það var mér eins konar hreinsunareldur. Nú taldi ég mig geta byrjað að nýju“. 

Sumarið 1957 sýnir Eiríkur í fyrsta sinn ljóðrænar abstraktmyndir í Sýningarsalnum í Alþýðuhúsinu við Hverfisgötu ásamt Guðmundu Andrésdóttur og Benedikt Gunnarssyni. Það var fyrsta sýning Eiríks á myndum unnum með rípolín lakki. 
Eiríkur sýnir málverk á heimsmóti æskunnar, sem haldin er í Moskvu og er það í fyrsta sinn sem íslendingar sýna myndlist þar í landi.  Sendir þangað myndir af geómetrískum toga.  

Sóley, dóttir Eiríks og Bryndísar Sigurðardóttur fæðist. 


1958:
Eiríkur heldur sína þriðju einkasýningu í Sýningarsalnum við Hverfisgötu. Sýnir ljóðræn abstraktverk unnin með rípolín lakki eða gvassi, átta myndir af hvorri gerð.  Valtýr Pétursson segir í grein í Morgunblaðinu að sjá megi áhrif frá náttúrunni í verkum Eiríks: „Hann hefur lagt meiri alúð við áhrif frá náttúrunni sjálfri og notfært sér áhrif hennar í ríkari mæli, enda bera flest málverkin nöfn, sem ekki virðast sóma sér illa, eins og t.d. Hrímklettar, Kvöld, Haustlauf, Vetur, o. s. frv.“.  Í fréttatilkynningu segir að sýningin hafi verið vel sótt og nokkrar myndir selst.

Lýkur sveinsprófi í prentmyndagerð eftir að hafa verið í læri hjá Eymundi Magnússyni í Litrófi frá árinu 1954. Vinnur sem prentmyndasmiður meðfram myndlistinni til ársins 1972.


1959-1960:
Heldur engar sýningar á þessu tímabili.
Grein eftir Eirík Smith birtist í tímaritinu Eimreiðinni en það er eina greinin sem til er eftir listamanninn sjálfan. Í greininni fjallar hann meðal annars um muninn á fígúratívri- og abstraktri list og segir að: „ekki sé svo ýkja mikill munur á natúralískri og abstraktri mynd, það er aðeins eilítill munur á tjáningar aðferð“.

1961:
Eiríkur heldur einkasýningu í Listamannaskálanum um haustið. Sýnir olíu- og rípólín málverk, vatnslitamyndir, tússmyndir og grafík, alls um 70 verk.  Í grein í Vísi segir að myndirnar séu flestar nýjar eða unnar síðan á sýningunni 1958. Segist Eiríkur sækja efni sitt og nöfn í náttúruna: „Eg neita því ekki, að upp á síðkastið hefi ég sótt fyrirmyndir í náttúruna, og eg geri það með vilja að gefa myndunum á þessari sýningu nöfn. Það hjálpar mörgum til að átta sig á myndunum“.  Um sýninguna segir Valtýr Pétursson í Morgunblaðinu: „Það er mikill kraftur í þessum verkum Eiríks. Hann byggir myndir sínar á leikandi hátt, oft í smáum óreglulegum formum er skapa ljóðrænan hrynjandi. Samt er heildin fastmótuð og litirnir einskorðaðir við vissar stemmur, sem gera þau sannfærandi og skapa sterk áhrif.“.  Sýningin fær góða umfjöllun, er vel sótt og seljast nokkrar af myndum Eiríks.

Eiríkur selur Dorothy Miller, sýningarstjóra Museum of Modern Art í New York, eina mynd sína í heimsókn sinni til Íslands.
Tekur þátt í sýningunni Norræn List 1951 – 1961 en það er stærsta samsýning sem sett hafði verið upp á Íslandi á þessum tíma.
Smári, annað barn Eiríks og Bryndísar fæðist.

1962 – 1963:
Snemma á árinu tekur Eiríkur þátt í samsýningu á íslenskri myndlist á Louisiana listasafninu í Danmörku, Islandsk kunst - gammel og ny.  Ferðast einnig utan Íslands í fyrsta sinn frá námsárum sínum og skoðar myndlist í París og Amsterdam.
Kosinn í sýningarnefnd Félags íslenskra myndlistarmanna bæði árin 1962 og 1963.  Tekur þátt í Haustsýningu félagsins bæði árin.