26. júní - 22. ágúst 2010  

Formlegt aðhald -Verk Eiríks Smith 1951- 1957

Listmálarinn Eiríkur Smith (f. 1925) á að baki langan og farsælan feril. Á síðari árum er hann einkum þekktur fyrir málverk þar sem maðurinn er gjarnan í forgrunni en landið og mannanna verk mynda magnþrungna umgjörð. En ferill Eiríks er langur og hefur tekið miklum breytingum bæði í takt við tíðarandann en einnig vegna þess að listamaðurinn hefur gert upp við sig að hann vilji hverfa frá ákveðinni myndgerð og kanna nýjar slóðir.

Á sýningunni Formlegt aðhald eru verk frá fyrstu árunum eftir að Eiríkur sneri heim frá námi í Kaupmannahöfn og París, síðari hluta árs 1951. Þá var mikill umbrotatími í íslenskri myndlist og var hann þátttakandi í þeirri formbyltingu sem var að eiga sér stað. Geómetríska abstraktlistin, strangflatarlistin, var að nema land og áberandi voru sterkir straumar sem einkum bárust frá París. Eiríkur hélt einkasýningu á slíkum verkum í Listamannaskálanum árið 1952 og haustið 1953 átti hann verk á tímamótasýningu á strangflatarverkum sem einnig var haldin í Listamannaskálanum. Haustsýningin vakti mikla athygli og lagði grunn að myndgerð sem átti miklu fylgi að fagna næsta áratuginn. Eiríkur sýndi á þessum árum verk sem báru með sér rökhugsun og góð tök á þeirri einföldun myndmálsins sem strangflatarhugsunin krafðist en hann sýndi einnig verk sem vitnuðu um næmi og ríka tilfinningu fyrir lit og skreytigildi slíkra verka.

Verkin á sýningunni eru flest unnin á árunum 1952 – 54 en það ár hóf Eiríkur nám í prentmyndasmíði og vann sem prentmyndasmiður samhliða myndlistinni. Það var síðan árið 1957 að hann gerði endanlega upp hug sinn gagnvart strangflatarlistinni og brenndi nokkurn hluta verkanna ásamt eldri verkum í malagryfju í Hafnarfirði. Það er því ekki mikið til af verkum frá þessum tíma en þau sem til eru bera því vitni að Eiríkur hafði góð tök á myndgerð strangflatarlistarinnar þó að hann kysi sjálfur að fara aðra leið.

Hafnarborg varðveitir fjölda verka eftir Eirík Smith en árið 1990 gaf hann safninu hátt á fjórða hundrað verk eftir sig, olíumálverk, vatnslitamyndir og teikningar. Í tilefni 100 ára afmælis Hafnarfjarðar árið 2008 var Eiríkur gerður að heiðurslistamanni bæjarins og af því tilefni vann Aðalsteinn Ingólfsson listfræðingur greiningu á verkum Eiríks í safneign Hafnarborgar. Nú í vetur bætti listamaðurinn málverkum frá árinu 1952 við gjöfina. Safninu er fengur í verkunum og eru þau mikilvægur hluti sýningarinnar. Einnig eru á sýningunni verk sem fengin hafa verið að láni frá Listasafni Íslands, Listasafni ASÍ og einkasöfnurum. Við undirbúning sýningarinnar nýttist vel heimildasafn sem Eiríkur færði Hafnarborg. Hluti þess er á sýningunni og má þar nefna ljósmyndir, greinar og sýningaskrár, meðal annars sýningarskrá sem Eiríkur hannaði fyrir Haustsýninguna 1953. Sýningarstjóri er Ólöf K. Sigurðardóttir forstöðumaður Hafnarborgar, aðstoðarsýningarstjóri er Heiðar Kári Rannversson. Safnasjóður og Nýsköpunarsjóður námsmanna styrkja verkefnið.  

Sýningin Formlegt aðhald er fyrst í röð sýningar sem settar verða upp í Hafnarborg á næstu árum og kynna margbreyttan feril Eiríks Smith. Ferill hans greinist í tímabil sem eru innbyrðis ólík um leið og þau eru hvert um sig mikilvægt innlegg í íslenska listasögu. Hafnarborg varðveitir fjölda verka eftir listamanninn frá ýmsum tímum en hann er afkastamikill listamaður sem teljast má þjóðareign þar sem listaverk hans hafa víða farið. Flest helstu söfn landsins eiga verk eftir hann auk þess sem þau eru víða sýnileg í fyrirtækjum og inni á einkaheimilum. Eiríkur býr og starfar í Hafnarfirði.

Í Sverrissal - Fólk við störf – Teikningar eftir Eirík Smith
Snemma á ævi Eiríks Smith var flestum sem til hans þekktu ljós að hér var á ferðinni afburða teiknari. Í Hafnarborg er varðveitt nokkuð af teikningum hans frá ýmsum tímum og eru þær mikilvægt innlegg í skoðun á þeirri þróun sem verður á myndhugsun listamannsins. Í Sverrissal á neðri hæð Hafnarborgar eru sýndar teikningar frá ýmsum tímum sem flestar eiga það sameiginlegt að sýna fólk við störf eða sem hluta af borgar- eða bæjarumhverfi. Teikningarnar bera það líka með sér að listamaðurinn er að rannska heimslistina og uppfæra á umhverfi sitt í Hafnarfirði.

Sýningin Formlegt aðhald – Verk Eiríks Smith 1951 – 1957 er fyrst í röð sýninga sem settar verða upp í Hafnarborg á næstu árum og kynna margbreyttan feril Eiríks Smith. Ferill hans skiptist í tímabil sem eru ólík innbyrðis um leið og þau eru hvert um sig mikilvægt innlegg í íslenska listasögu.
 
Ferill listamannsins árin 1951 – 1957:
1951:
Eiríkur innritast í Académie de la Grande Chaumière í París snemma árs 1951 ásamt Benedikt Gunnarsyni og hlýtur 6000 kr. námsstyrk frá Menntamálaráði fyrir náminu.  Tekur á leigu vinnustofu ásamt Guðmundi Elíassyni myndhöggvara og umgengst m.a. Hörð Ágústsson, Þorvald Skúlason, Gerði Helgadóttur, Thor Vilhjálmsson, Sigurð Sigurðsson og Guðmund Steinsson. Kynnist konkret myndlist eða géómetrískri abstraktlist í fyrsta sinn er hann sækir sýningar í Galerie Denise René og kemst í kynni við listtímaritið Art Aujourd’oui.   Ferðast einnig um Spán og Norður-Afríku en flytur aftur til Íslands um haustið.
Opnar sýningu í Listvinasalnum í Reykjavík, ásamt Benedikt Gunnarssyni þann 22. september. Þeir sýna milli 50 og 60 vatnslita-, krítar- eða pastelmyndir sem flestallar eru unnar í París.  Í dagblaðinu Vísi er verkum Eiríks og Benedikts gerð skil: „Hafa þeir orðið fvrir sterkum áhrifum af franskri nútímalist og gætir þess mjög í verkum þeirra. Eru þeir keimlíkir um efnisval, litameðferð og myndbyggingu“.  Hörður Águstsson fjallar um þá á næstsíðasta degi sýningarinnar í Þjóðviljanum og gefur þar lýsandi mynd af verkum þeirra beggja. Þar nefnir hann áhrif frá Kandinsky, Schneider og Hartung: „Þeir tileinka sér það bezta úr verkum þeirra, og vinna síðan úr því, hvor eftir skapi og upplagi. Myndir þeirra bera fyrst og fremst vott um dirfsku og um leið eins og tilraun til að brjóta íslenzkri myndlist nýja braut undir merki þess bezta sem gert er á meginlandinu í þeim greinum. Afstaða þeirra og stíll hefur ekki þekkzt hér áður“. Í Alþýðublaðinu segir eftirfarandi: „Olíumálverk sín skildu þeir eftir í París, enda hyggjast þeir hverfa þangað aftur til náms, ef fjárhagurinn leyfir. - Mjög hafa þeir stillt í hóf verð mynda sinna. Kosta þær þetta 200-400 krónur flestar” . Ekkert verður úr ferð Eiríks aftur til Parísar og samkvæmt listamanninum seljast einungis 2-3 teikningar.
Hefur nám um haustið við Iðnskólanum í Hafnarfirði í prentmyndasmíði og lýkur fullnaðarprófi um vorið 1952. 

1952:
Eiríkur fær afnot af stofu í Flensborg um vorið að tilstuðlan Benedikts Tómassonar, skólastjóra, en þar verða til geómetrískar abstrakt myndir sem hann sýnir á sinni fyrstu einkasýningu um haustið. 
Opnar sína fyrstu einkasýningu í Reykjavík Þann 27.september í Listamannaskálanum. Þar getur einungis að líta geómetrísk abstraktverk sem öll eru unnin á Íslandi undanfarið ár eftir dvölina í París.  Á sýningunni eru 53 myndir, 14 ólíumyndir og 39 vatnslitamyndir sem allar eru nafnlausar, en í grein um sýningu Eiríks í Tímanum er fjallað um nafnleysi myndanna: „Allar myndir Eiríks, eru nafnlausar abstraktmyndir, skáldskapur i litum og línum, sem skoðandinn getur sjálfur gefið það nafn, sem hann óskar”.  Í Morgunblaðinu stuttu seinna er birtur dómur eftir Jón Þorleifsson, Orra, sem ekki var talinn hliðhollur abstrakt myndlist. Ekki er þó dómurinn alslæmur og segir m.a.; „ Eiríkur Smith fer vel með liti. Það er þægilegur aðlaðandi blær yfir verkum hans. Þótt segja megi að þau séu nokkuð einhæf og sömu viðfangsefnin endurtaki sig um of“.  Selur þó aðeins eina mynd á sýningunni. 
Vinnur meðframt myndlistinni sem stöðvarstjóri á leigubílastöð og kynnist einnig Atla Má og Ásgeiri Júlíussyni auglýsingargerðarmönnum. Kemst þannig með annan fótinn inn í hönnun og auglýsingargerð. 

1953:
Eríkur fær inngöngu í félag íslenskra myndlistarmanna í febrúar ásamt tveimur öðrum málurum, þeim Karli Kvaran og Benedikt Gunnarssyni.
Skrifar dóm um sýningu Karls Kvarans í Morgunblaðið í apríl þar sem greina má afstöðu hans til geómetrískrar abstraktlistar; „slík sýning hlýtur að verka eins og steypibað á alla málara sem eyða orku sinni í að mála vellulegar og andlausar uppstillingar og annað kálmeti. Mín skoðun á málverkasýningum er sú að þær eigi ekki að vera svefnmixtúra fyrir fólk, heldur hreinar og vekjandi.“
Tekur þátt í samsýningu í Listamannaskálanum þann 17. september ásamt Herði Ágústsyni, Karli Kvaran, Sverri Haraldsyni og Svavari Guðnasyni, sem er sérstakur gestur sýningarinnar. Sýningin er titluð Haustsýning og er fyrsta algjörlega óhlutstæða myndlistasýningin sem haldin er á Íslandi.  Á meðan sýningunni stendur er haldið fræðslukvöld um myndlist þar sem Hörður Ágústsson, Thor Vilhjálmsson, Dr. Gunnlaugur Þórðarson og Dr. Símon Jóh. Ágústsson flytja erindi.  Mikið er skrifað um sýninguna, bæði með og á móti, en alls fara um 1500 gestir og sjá hana.
Kynnist Bryndísi Sigurðardóttur sem hann gengur að eiga árið 1957.

1954-1972:
Eiríkur gerist lærlingur í prentmyndasmíði 1954 hjá Eymundi Magnússyni í Litrófi þar sem hann lýkur sveinsprófi fjórum árum seinna.  Vinnur sem prentmyndasmiður meðfram myndlistinni til ársins 1972, bæði hjá Litrófi og hjá Prentmóti, prentmyndagerð sem tekur til starfa 1959 og Eiríkur er einn stofnenda að.  Vinnur m.a. við listaverkabækur Helgafells og kynnist um leið Ragnari Jónssyni í Smára.

1955-1957:
Eiríkur byrjar á byggingu einbýlishúss og vinnustofu við Stekkjarkinn í Hafnarfirði 1955 og flytur þar inn ásamt konu sinni vorið 1957. Af þessum ástæðum liggja eftir hann fá verk frá þessu tímabili.  Að sögn Eiríks markar húsbyggingin þáttaskil í myndlist hans; „meðan ég stóð þarna uppi á Kinnunum í öllum veðrum að moka, skrapa eða múra frá 1955 og fram undir 1957, þá varð mér smátt og smátt ljóst að geómetríska afstraktsjónin átti ekki við mig. Mér fannst hún orðin sem spennitreyja utan um mjög sterka náttúrutilfinningu sem hafði alltaf blundað í mér“. Er enn fremur farinn að hugsa um ljóðrænar abstraktmyndir; „ í huganum fór ég að mála allt öðruvísi myndir, opnar í formi, kvikar og litríkar, í takt við það sem ég skynjaði í kringum mig“.
Boðin þátttaka í hinni umdeildu sýningu Arte Nordica Contemporanea í Róm á Ítalíu, Rómarsýningunni svokölluðu, um veturinn 1955 sem er á vegum Íslandsdeildar norræna listbandalagsins.  Sýnir hann þrjú geómetrísk abstraktverk, mögulega gvass verk.  

1957:
Eftir að Eiríkur er fluttur inn í húsið sitt við Stekkjarkinn leggur hann eld að fjölda æskuverka og geómetrískra mynda í malargryfju í grenndinni. Sjálfur segir hann um þetta dramatíska uppgjör við fortíðina; „mér hefur verið álasað fyrir þetta uppátæki, en það var mér eins konar hreinsunareldur. Nú taldi ég mig geta byrjað að nýju“.